Hasan Kar'ın "Serbest piyasa mantık sınırları" başlıklı köşe yazısı
Yolunuz mutlaka düşmüştür. Şehirlerarası bir güzergahta ilerlerken yol kenarına dizilmiş rengarenk tezgahlar görürsünüz. Tarladan yeni toplanmış gibi duran domatesler, dizim dizim zeytinler, sepet sepet meyveler… Sanırsınız ki üretici doğrudan tüketiciyle buluşuyor, arada aracı yok, nakliye yok. Haliyle fiyatlar da pazarın yarı fiyatına.
Ancak durum hiç de düşünüldüğü gibi değil. Geçtiğimiz günlerde sosyal medyada gündem olan video tam da bu çelişkiyi gözler önüne serdi. Çanakkale’de yol kenarında satılan domatesin kilosu 150 TL. Aynı domates şehirdeki semt pazarında veya markette 30-40 TL bandında alıcı beklerken tarlanın dibinde bu fiyata satılması vatandaşın haklı olarak tepkisini çekti.
Peki, nakliye ve aracı komisyonu gibi temel maliyet kalemlerinin olmadığı bir noktada fiyat nasıl 4 ila 5 katına çıkabilir? İşin aslı birkaç temel dinamikte yatıyor. Zeytinin ana vatanı sayılabilecek Ege veya Marmara geçiş yollarında satılan zeytinin fiyatsal olarak Sakarya Karasu’daki bir mahalle bakkalından daha pahalıya gelmesi tam da bu durumun özeti.
Yerel pazardaki rekabet ve yerleşik müşteri baskısı fiyatı dengelerken, transit yollardaki rekabetsizlik fiyatı kontrolsüzleştiriyor. Haklı sorular karşısında satıcıların topu siyasete, genel ekonomik koşullara veya genel giderlere atarak sıyrılmaya çalışması ise işin kolaycılığı.
Elbette serbest piyasa koşullarında herkes malına istediği fiyatı biçebilir. Buna hukuki bir engel koymak zor. Ancak serbest piyasa mantık sınırlarını aşan ve fırsatçılığa dönen fiyatlamaları haklı çıkarmaz. Yol kenarlarındaki bu garip fiyat yapısı yıllardır değişmeyen bir tür turist fiyatı mantığına dayanıyor. Tarlanın dibinde olmanın getirdiği maliyet avantajı, tüketiciye indirim olarak değil, satıcıya ekstra marj olarak yansıyor.
Tüketici için yapılması gereken tek şey ise açık. Yol kenarı eşittir ucuz ve taze ezberini bozup, fahiş fiyatlı tezgahların önünden durmadan geçip gitmek. Siz bu konuda ne düşünüyorsunuz? En son ne zaman yol kenarından alışveriş yapıp pazar fiyatının çok üzerinde bir etiketle karşılaştınız? Kendinize iyi bakın…
